فال حافظ

پژوهش مردم‌شناختی آیین عزاداری محرم در درزاب

مقدمه
آیین‌های عزاداری محرم در ایران و روستای مورد مطالعه، به‌ویژه در روستاهای بخش مرکزی شهرستان بجستان(درزاب)، بازتابی از فرهنگ مذهبی و اجتماعی مردم هستند. روستای درزاب (بخش مرکزی شهرستان بجستان) نمونه‌ای برجسته از این آیین‌هاست که با شکوه خاصی برگزار می‌شود. این پژوهش با رویکرد مردم‌شناسی به بررسی ابعاد اجتماعی، فرهنگی، مذهبی و نمادین عزاداری در این روستا می‌پردازد.

روش تحقیق
- مشاهده‌ی میدانی
- مصاحبه حضوری با اهالی و نوحه‌خوانان (از جمله روایت رضا پردل)
- گردآوری داده‌ها از مراسم و اشعار نوحه‌ها

یافته‌ها

1. ابعاد اجتماعی
- بازگشت مهاجران درزابی به روستا در ایام محرم، انسجام اجتماعی و پیوند عاطفی با زادگاه را تقویت می‌کند. سیاهپوش نمودن و فضا سازی در روستا و پوشیدن پیراهن مشکی
- تقسیم نقش‌ها میان اهالی (آشپزی، پذیرایی، نوحه‌خوانی، زنجیرزنی ؛ ...) نشان‌دهنده‌ی سازمان اجتماعی سنتی است.

2. ابعاد فرهنگی
- نوحه‌خوانی پیش‌منبری: نوجوانان پیش از آغاز منبر نوحه‌هایی تمرینی می‌خوانند. این سنت، علاوه بر ایجاد شور، زمینه‌ساز پرورش نسل جدیدی از مداحان است.
- نمونه‌ی نوحه‌های پیش‌منبری:

حسین حسین شعار ماست
شهادت افتخار ماست

این نوحه‌ها ساده، کوتاه و پرشور هستند تا نوجوانان روستا بتوانند با جمع همراه شوند.

- خیمه‌سوزی نمادین: بازسازی واقعه‌ی عاشورا و یادآور مظلومیت اهل‌بیت علیهم‌السلام.
- شام غریبان: روشن کردن شمع‌ها و خواندن نوحه‌های غم‌انگیز.

3. ابعاد مذهبی
- مقتل‌خوانی در مزار شهدا: پیوند فرهنگ عاشورایی با یاد شهدا و اموات.
- نوحه‌های شام غریبان:

شام غریبان سحر ندارد
سکینه امشب پدر ندارد
غریب حسین جان
غریب حسین جان
بهار زینب خزان ز آه است
گهى دو چشمش به نور ماه است
گهى نگاهش به قتلگاه است
غریب حسین جان
غریب حسین جان

این اشعار، اوج اندوه و غربت اهل‌بیت پس از عاشورا را بازتاب می‌دهند.

4. ابعاد نمادین و معنوی
- حرکت هیئات از محله‌های مختلف روستا، نمادی از وحدت و همبستگی اجتماعی است.
- آتش زدن خیمه‌ها، بازنمایی لحظه‌ی تلخ قیام عاشورا و انتقال پیام مظلومیت اباعبدالله الحسین( علیه السلام) و گویای مقاومت یاران و اصحاب و همراهان ایشان است.

نتیجه‌گیری:
آیین عزاداری ماه محرم و... در درزاب، فراتر از یک مراسم مذهبی، یک پدیده‌ی اجتماعی-فرهنگی است که هویت جمعی روستا را بازتولید می‌کند. نوحه‌ها و اشعار در مراسم، علاوه بر ایجاد شور و همدلی، میراثی ادبی و فرهنگی را نیز به نسل‌های آینده منتقل می‌سازد. دهکده درزاب نمونه‌ای ارزشمند از فرهنگ عاشورایی بومی ایران (خراسان رضوی )است که می‌تواند موضوع مطالعات گسترده‌تر مردم‌شناسی و ادبی قرار گیرد.